Caterina Pasqualino, «Φωνές του επέκεινα: από την τελετουργία στη σύγχρονη τέχνη»

Στο κείμενο «Φωνές του επέκεινα: από την τελετουργία στη σύγχρονη τέχνη», η ανθρωπολόγος Caterina Pasqualino εξετάζει τις βραχνές, ραγισμένες, φωνές σε πολιτισμικά πεδία που, με την πρώτη ματιά, μοιάζουν απομακρυσμένα: το φλαμένκο των Τσιγγάνων της Ανδαλουσίας, τη λατρεία Palo Monte στην Κούβα και τις φωνητικές αναζητήσεις καλλιτεχνών της δυτικής πρωτοπορίας, όπως οι Kurt Schwitters, François Dufrêne και Jean Dubuffet.

Το κείμενο προτείνει μια τολμηρή σύγκριση: σε τελετουργικά συμφραζόμενα, η αλλοιωμένη φωνή λειτουργεί ως τρόπος επικοινωνίας με το επέκεινα, τους νεκρούς, τους προγόνους, τις δυνάμεις που υπερβαίνουν την καθημερινή ομιλία. Στις πρωτοπορίες του 20ού αιώνα, η αποδόμηση της φωνής και του λόγου εμφανίζεται ως αναζήτηση ενός αυθεντικού νοήματος έξω από τις συμβάσεις. Η φωνή γίνεται βραχνή, σπασμένη, άναρθρη, υλική. Χάνει την καθαρή της λειτουργία και αποκτά σκοτεινή πυκνότητα.

Η Pasqualino παρακολουθεί πώς η εργασία πάνω στην αναπνοή, και τη φωνητική παραμόρφωση εμπλέκει ολόκληρο το σώμα. Στο φλαμένκο, ο τραγουδιστής φτάνει στο duende, στη στιγμή του «μαύρου ήχου», όταν ο ήχος μοιάζει να έρχεται από κάπου αλλού και το κοινό αισθάνεται ότι τρυπιέται μέχρι τα σπλάχνα. Στο Palo Monte, η φωνή του κατεχόμενου δηλώνει την άφιξη και την αναχώρηση του νεκρού. Στον Schwitters, τον Dufrêne και τον Dubuffet, η φωνή αποσυναρμολογείται, κατεβαίνει από το κεφάλι στα σπλάχνα, γίνεται κραυγή και θραύσμα.

Το κείμενο είναι ένα από τα θεωρητικά κέντρα του τεύχους, γιατί δείχνει πως η περφόρμανς της φωνής δεν ανήκει αποκλειστικά στη σκηνή, στη μουσική ή στη λογοτεχνία. Αγγίζει τελετουργίες, συλλογικές μνήμες, μορφές καταληψίας, τεχνικές αναπνοής, ιστορίες νεωτερικότητας και περιοχές όπου η τέχνη ξαναβρίσκει την παλιά, ανησυχητική της συγγένεια με το άγνωστο.
«Σε πολλές “παραδοσιακές” κουλτούρες, οι λαρυγγικές και αλλοιωμένες φωνές παραπέμπουν στην άναρθρη ομιλία των νεκρών. Για τους δυτικούς καλλιτέχνες, οι φωνές αυτές συνιστούν την αναζήτηση ενός αυθεντικού νοήματος, απελευθερωμένου από τον κλοιό των συμβάσεων.»

Δημοσιεύεται στο ΦΡΜΚ #20, αφιέρωμα: Περφόρμανς, Άνοιξη 2026
Κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία και μέσω της κεντρικής διανομής.